Badanie andrologiczne: co obejmuje

Androlog to lekarz zajmujący się zdrowiem reprodukcyjnym i seksualnym mężczyzn. Wiele osób odkłada wizytę z obawy przed nieznanym lub ze wstydu, choć samo badanie jest rutynowe i zwykle niebolesne. Redakcja opisuje, co dokładnie obejmuje diagnostyka andrologiczna, kiedy warto się na nią zdecydować i jak przygotować się, by wyniki były wiarygodne.

Kiedy warto zgłosić się do androloga

Najczęstszym powodem wizyty jest trudność z poczęciem dziecka. Według przyjętej definicji o niepłodności mówimy, gdy para nie uzyskuje ciąży po roku regularnego współżycia bez zabezpieczenia. Czynnik męski odpowiada za problem w znacznej części przypadków, dlatego diagnostyka powinna obejmować oboje partnerów od samego początku, a nie dopiero po wyczerpaniu badań u kobiety.

Drugą dużą grupą są zaburzenia seksualne: problemy z erekcją, obniżone libido, przedwczesny wytrysk lub zaburzenia ejakulacji. Zaburzenia erekcji bywają też wczesnym sygnałem chorób sercowo-naczyniowych lub cukrzycy, więc ich zgłoszenie lekarzowi ma znaczenie wykraczające poza sferę intymną.

Androloga warto odwiedzić również przy objawach mogących świadczyć o niedoborze testosteronu: przewlekłym zmęczeniu, spadku masy mięśniowej, przybieraniu tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha czy obniżonym nastroju. W środowisku sportowym częstym powodem jest także kontrola zdrowia po stosowaniu sterydów anabolicznych, które mogą trwale zaburzyć oś hormonalną.

Niepokojące zmiany w obrębie moszny, takie jak guzek, obrzęk, ból czy widoczne poszerzone żyły, wymagają szybkiej konsultacji niezależnie od wieku. Rak jądra najczęściej występuje u młodych mężczyzn, a wcześnie wykryty ma bardzo dobre rokowanie.

Wywiad i badanie fizykalne

Wizyta zaczyna się od szczegółowej rozmowy. Lekarz pyta o choroby przebyte w dzieciństwie (np. wnętrostwo, świnkę z zapaleniem jąder), operacje w okolicy pachwin, przewlekłe choroby, przyjmowane leki i suplementy. Ważne są też informacje o stylu życia: paleniu, alkoholu, pracy w wysokiej temperaturze, ekspozycji na chemikalia czy intensywnym treningu.

Szczerość jest tu kluczowa. Stosowanie testosteronu, sterydów anabolicznych, SARM-ów czy innych środków hormonalnych w przeszłości lub obecnie może całkowicie zmienić interpretację wyników. Lekarz nie jest od oceniania, a zatajenie takiej informacji może prowadzić do niepotrzebnych badań i błędnych wniosków.

Badanie fizykalne obejmuje ocenę budowy ciała, owłosienia, ewentualnego powiększenia gruczołów piersiowych (ginekomastii) oraz badanie narządów płciowych. Lekarz ocenia wielkość i konsystencję jąder, najądrza, nasieniowody oraz sprawdza, czy nie występuje żylak powrózka nasiennego, często w pozycji stojącej i podczas parcia.

U starszych mężczyzn badanie może obejmować także ocenę gruczołu krokowego przez odbyt. Całość trwa zazwyczaj kilka minut i, choć bywa krępująca, nie powinna być bolesna.

Badanie nasienia

Podstawą diagnostyki płodności jest seminogram, czyli ogólne badanie nasienia. Laboratoria w Polsce i na świecie wykonują je według podręcznika Światowej Organizacji Zdrowia, którego szóste wydanie ukazało się w 2021 roku. Próbkę oddaje się zwykle w laboratorium po okresie 2–7 dni wstrzemięźliwości płciowej.

Warto wiedzieć, że wartości referencyjne to piąty centyl wyników mężczyzn, których partnerki zaszły w ciążę w ciągu roku. Wynik poniżej granicy nie oznacza bezpłodności, a wynik w normie nie gwarantuje płodności. Jakość nasienia zmienia się też w czasie, dlatego nieprawidłowy wynik powtarza się zwykle po kilku tygodniach.

W zależności od sytuacji lekarz może zlecić badania rozszerzone: test fragmentacji DNA plemników, test MAR wykrywający przeciwciała przeciwplemnikowe, posiew nasienia lub ocenę żywotności. Przy całkowitym braku plemników (azoospermii) diagnostyka obejmuje badania genetyczne, takie jak kariotyp i mikrodelecje chromosomu Y.

Badania hormonalne i obrazowe

Ocena hormonów pozwala odróżnić problem leżący w samych jądrach od zaburzeń regulacji przez przysadkę i podwzgórze. Podstawowy panel obejmuje testosteron całkowity, LH, FSH, a często także prolaktynę, estradiol i SHBG. Testosteron oznacza się rano, najlepiej między 7 a 11, na czczo, ponieważ jego stężenie zmienia się w ciągu doby.

• Testosteron całkowity i wolny: ocena czynności hormonalnej jąder.
• LH i FSH: sygnały z przysadki; wysokie przy uszkodzeniu jąder, niskie przy zaburzeniach centralnych lub po przyjmowaniu androgenów.
• Prolaktyna: jej nadmiar może obniżać libido i testosteron.
• TSH: zaburzenia tarczycy wpływają na funkcje seksualne.
• Glukoza, lipidogram, PSA: w zależności od wieku i objawów.

Wytyczne Endocrine Society z 2018 roku zalecają, by rozpoznanie niedoboru testosteronu opierać na co najmniej dwóch porannych pomiarach oraz obecności typowych objawów. Pojedynczy niski wynik, zwłaszcza po nieprzespanej nocy lub w trakcie infekcji, nie wystarcza do postawienia diagnozy.

Z badań obrazowych najczęściej wykonuje się USG moszny z badaniem dopplerowskim. Pozwala ono ocenić objętość jąder, wykryć zmiany ogniskowe, mikrozwapnienia, wodniaki i żylaki powrózka nasiennego. W wybranych przypadkach lekarz zleca USG przezodbytnicze, które uwidacznia prostatę i pęcherzyki nasienne.

Przygotowanie i interpretacja wyników

Dobre przygotowanie zwiększa wiarygodność wyników. Przed badaniem nasienia należy zachować zalecany okres wstrzemięźliwości, unikać alkoholu i gorących kąpieli przez kilka dni oraz poinformować laboratorium o niedawnej gorączce, która może obniżać parametry nasienia nawet przez kilka tygodni.

Przed badaniami hormonalnymi warto się wyspać, nie trenować intensywnie dzień wcześniej i przyjść na czczo. Dobrze jest też zabrać listę wszystkich przyjmowanych leków i suplementów. Preparaty z biotyną mogą zaburzać niektóre testy immunochemiczne, więc warto zapytać laboratorium o konieczność ich odstawienia.

Na wizytę dobrze jest przynieść wcześniejsze wyniki badań i dokumentację, a w przypadku starań o dziecko – również informacje o diagnostyce partnerki. Ułatwia to lekarzowi ocenę całej sytuacji pary.

Interpretacja zawsze należy do lekarza, który zestawia wyniki z wywiadem i badaniem. Ten sam poziom testosteronu może mieć inne znaczenie u 25-latka po cyklu sterydów i u 60-latka z otyłością. Samodzielne wyciąganie wniosków z wyników znalezionych w internecie często prowadzi do niepotrzebnego niepokoju lub, co gorsza, do samoleczenia.

Wnioski redakcji

Badanie andrologiczne to uporządkowany proces: wywiad, badanie fizykalne, a następnie badania laboratoryjne i obrazowe dobierane do problemu. Dla większości mężczyzn oznacza to jedną lub dwie wizyty, seminogram, panel hormonów i USG moszny.

Warto zgłosić się wcześnie, a nie po latach nieudanych starań czy narastających objawów. Wiele przyczyn, jak żylak powrózka, zaburzenia hormonalne czy infekcje, da się skutecznie leczyć.

Kluczem do trafnej diagnozy jest szczerość wobec lekarza, także w kwestii stosowania środków hormonalnych w sporcie.

Zachęcamy do lektury naszych materiałów o tym, jak czytać wyniki testosteronu, o wpływie treningu na płodność oraz o odbudowie osi hormonalnej po stosowaniu sterydów.

Bibliografia

1. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021.
2. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
3. Schlegel PN, Sigman M, Collura B, et al. Diagnosis and treatment of infertility in men: AUA/ASRM guideline part I. J Urol. 2021;205(1):36–43.
4. Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
5. Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S (eds). Andrology: Male Reproductive Health and Dysfunction. 3rd ed. Berlin: Springer; 2010.
6. European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health. Arnhem: EAU Guidelines Office.