Po co sportowcom izotretynoina
Izotretynoina to jeden z najskuteczniejszych leków na ciężki trądzik, a zarazem preparat o długiej liście przeciwwskazań i obowiązkowych środków ostrożności. W środowisku kulturystycznym pojawia się zaskakująco często, głównie w kontekście trądziku wywołanego sterydami anabolicznymi. Redakcja wyjaśnia, skąd bierze się to zainteresowanie, jak działa lek i dlaczego jego stosowanie bez nadzoru lekarza jest poważnym błędem.
Czym jest izotretynoina
Izotretynoina to pochodna witaminy A z grupy retinoidów, stosowana doustnie od początku lat 80. XX wieku. W Polsce jest dostępna wyłącznie na receptę, a jej przepisywanie wiąże się z określonymi procedurami, zwłaszcza u kobiet w wieku rozrodczym. Lek ma udowodnioną skuteczność w ciężkim trądziku guzkowo-torbielowatym i w trądziku opornym na inne metody leczenia.
Wyjątkowość izotretynoiny polega na tym, że jako jedyny lek wpływa na wszystkie główne mechanizmy powstawania trądziku. U wielu pacjentów po zakończeniu kuracji następuje długotrwała remisja, czego nie zapewniają antybiotyki czy leki miejscowe.
Jednocześnie lek jest silnie teratogenny, czyli może powodować ciężkie wady rozwojowe płodu. Opisy tzw. embriopatii retinoidowej (Lammer i wsp., 1985) doprowadziły do wprowadzenia rygorystycznych programów zapobiegania ciąży. Europejska Agencja Leków w 2018 roku zaktualizowała te zasady dla wszystkich doustnych retinoidów.
Izotretynoina nie jest substancją zabronioną przez WADA i nie ma działania poprawiającego wydolność. Jej obecność w dyskusjach sportowych wynika wyłącznie z problemów skórnych.
Skąd trądzik u sportowców
Trądzik u osób trenujących może mieć wiele przyczyn: tarcie sprzętu i odzieży, pot, wilgoć, a także dietę o wysokim ładunku glikemicznym czy duże ilości produktów mlecznych. Sam trening nie jest jednak typową przyczyną ciężkich zmian wymagających leczenia ogólnego.
Najpoważniejsze formy trądziku w środowisku siłowym wiążą się ze stosowaniem androgenów, czyli testosteronu i sterydów anabolicznych. Hormony te silnie stymulują gruczoły łojowe do produkcji łoju. Melnik i współpracownicy w 2007 roku opisali tzw. trądzik kulturystów jako niedoceniany problem zdrowotny, obejmujący nawet ciężkie postaci, takie jak trądzik skupiony czy piorunujący.
Właśnie dlatego niektórzy użytkownicy sterydów szukają izotretynoiny, często poza systemem opieki zdrowotnej. Takie podejście jest szczególnie niebezpieczne, bo łączy ryzyko dwóch grup substancji obciążających wątrobę, gospodarkę lipidową i psychikę. Przegląd Endocrine Society (Pope i wsp., 2014) zwraca uwagę, że zmiany skórne są tylko jednym z wielu sygnałów szkodliwego działania androgenów.
Najskuteczniejszym „leczeniem” trądziku wywołanego androgenami jest zaprzestanie ich stosowania. Izotretynoina nie neutralizuje przyczyny problemu, a jedynie tłumi jego objaw.
Mechanizm działania i wskazania
Izotretynoina działa wielotorowo. Przede wszystkim zmniejsza wielkość i aktywność gruczołów łojowych, co prowadzi do znacznego spadku produkcji łoju. Normalizuje też rogowacenie w ujściach mieszków włosowych, ogranicza namnażanie bakterii Cutibacterium acnes i działa przeciwzapalnie.
- Zmniejszenie wydzielania łoju – efekt najsilniejszy i najszybszy.
- Normalizacja rogowacenia – mniej zaskórników i zatkanych porów.
- Pośrednie działanie przeciwbakteryjne – mniej pożywki dla bakterii.
- Działanie przeciwzapalne – łagodzenie zmian ropnych i guzków.
Według wytycznych American Academy of Dermatology (Zaenglein i wsp., 2016) izotretynoina jest wskazana w ciężkim trądziku guzkowym, w trądziku umiarkowanym opornym na leczenie lub nawracającym oraz w przypadkach prowadzących do blizn czy znacznego obciążenia psychicznego. W literaturze opisywano dawkowanie rzędu 0,5–1 mg na kilogram masy ciała na dobę, z celem łącznej dawki kumulacyjnej, ale indywidualny schemat ustala wyłącznie dermatolog.
| Etap | Co obejmuje | Kto decyduje |
|---|---|---|
| Kwalifikacja | Ocena ciężkości trądziku, wywiad, badania krwi, test ciążowy u kobiet | Dermatolog |
| Leczenie | Dawka dobierana indywidualnie, kontrole co kilka tygodni | Dermatolog |
| Monitorowanie | Próby wątrobowe, lipidy, samopoczucie psychiczne | Dermatolog i pacjent |
| Po kuracji | Antykoncepcja jeszcze przez określony czas, ocena efektu | Dermatolog |
Działania niepożądane i zagrożenia
Prawie każdy pacjent odczuwa działania niepożądane izotretynoiny, przynajmniej w łagodnej postaci. Najczęstsze to suchość warg, skóry, oczu i błon śluzowych nosa, a także krwawienia z nosa. Są one przewidywalne i zwykle ustępują po zakończeniu leczenia.
Poważniejsze ryzyka wymagają kontroli lekarskiej. Lek może podnosić stężenie trójglicerydów i cholesterolu, a także aktywność enzymów wątrobowych. Rzadko dochodzi do zapalenia trzustki, zwłaszcza przy bardzo wysokich trójglicerydach. Zgłaszane są również bóle mięśni i stawów oraz wzrost kinazy kreatynowej.
Opcją wartą poznania jest sterydy anaboliczne cena.
Od lat dyskutowany jest związek izotretynoiny z depresją, zmianami nastroju i myślami samobójczymi. Badania nie dają jednoznacznej odpowiedzi, ale ulotka leku zawiera ostrzeżenie, a lekarz powinien pytać o samopoczucie psychiczne podczas każdej wizyty. Zgłaszane są też zaburzenia funkcji seksualnych, w tym obniżenie libido.
Najpoważniejszym zagrożeniem pozostaje teratogenność. Ciąża w trakcie leczenia lub krótko po nim może skutkować ciężkimi wadami płodu. U mężczyzn ryzyko to nie dotyczy bezpośrednio, ale leku nie wolno nikomu przekazywać, a krwiodawstwo jest wykluczone w czasie kuracji i przez pewien czas po niej.
Izotretynoina a trening i dieta
Osoby aktywne fizycznie, które leczą się izotretynoiną, powinny poinformować dermatologa o intensywności treningów. Ciężki wysiłek sam w sobie podnosi kinazę kreatynową, co może utrudniać interpretację wyników badań. Bóle mięśni i stawów bywają też bardziej odczuwalne przy dużych obciążeniach.
Lek zwiększa wrażliwość skóry na słońce, dlatego treningi na zewnątrz wymagają stosowania kremów z filtrem i odpowiedniej odzieży. Suchość skóry sprzyja otarciom, co ma znaczenie w sportach kontaktowych i przy pracy ze sztangą.
Szczególnie ważne jest unikanie suplementów z witaminą A w dawkach przekraczających zapotrzebowanie, ponieważ izotretynoina jest jej pochodną i ryzyko przedawkowania rośnie. Wiele multiwitamin dla sportowców zawiera spore ilości retinolu, więc warto pokazać lekarzowi wszystkie stosowane preparaty.
Alkohol i inne substancje obciążające wątrobę, w tym doustne sterydy anaboliczne, potęgują ryzyko uszkodzenia tego narządu. Połączenie izotretynoiny z androgenami to zestaw, którego żaden lekarz nie zaakceptuje.
Wnioski redakcji
Izotretynoina to skuteczny lek na ciężki trądzik, który w środowisku sportowym pojawia się głównie jako próba łagodzenia skutków stosowania sterydów anabolicznych. Nie poprawia wydolności i nie jest substancją dopingową.
Lek wymaga kwalifikacji dermatologa, regularnych badań krwi i, u kobiet, rygorystycznej antykoncepcji. Samodzielne stosowanie, bez kontroli, naraża na uszkodzenie wątroby, zaburzenia lipidowe, problemy psychiczne i ciężkie wady płodu.
Jeśli trądzik pojawił się w związku z przyjmowaniem androgenów, pierwszym krokiem powinno być ich odstawienie i konsultacja z lekarzem.
Polecamy również nasze materiały o kontroli lipidów u sportowców, o ochronie wątroby oraz o skutkach ubocznych sterydów anabolicznych dla skóry i włosów.
Bibliografia
- Zaenglein AL, Pathy AL, Schlosser BJ, et al. Guidelines of care for the management of acne vulgaris. J Am Acad Dermatol. 2016;74(5):945–973.
- Layton A. The use of isotretinoin in acne. Dermatoendocrinol. 2009;1(3):162–169.
- Melnik B, Jansen T, Grabbe S. Abuse of anabolic-androgenic steroids and bodybuilding acne: an underestimated health problem. J Dtsch Dermatol Ges. 2007;5(2):110–117.
- Lammer EJ, Chen DT, Hoar RM, et al. Retinoic acid embryopathy. N Engl J Med. 1985;313(14):837–841.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- European Medicines Agency. Updated measures for pregnancy prevention during retinoid use. Amsterdam: EMA; 2018.
