Laksogenina po 40. roku życia
Po czterdziestce budowanie i utrzymanie mięśni staje się trudniejsze, a rynek suplementów chętnie to wykorzystuje. Jednym z produktów kierowanych do tej grupy jest laksogenina, przedstawiana jako roślinna, „bezpieczna” alternatywa dla środków hormonalnych. Redakcja sprawdziła, co wiadomo o tej substancji, jakie są realne dowody i na co powinni uważać dojrzali sportowcy-amatorzy.
Czym jest laksogenina
Laksogenina (5-alfa-hydroksy-laksogenina) to związek z grupy saponin steroidowych, spokrewniony z brassinosteroidami, czyli roślinnymi hormonami wzrostu. W przyrodzie występuje m.in. w kłączach roślin z rodzaju Smilax, choć w suplementach najczęściej spotyka się formę półsyntetyczną, otrzymywaną z diosgeniny pochodzącej np. z dzikiego ignamu.
W marketingu laksogenina opisywana jest jako „anabolik roślinny”, który ma zwiększać syntezę białek i ograniczać ich rozpad bez wpływu na oś hormonalną. Producenci podkreślają, że nie jest sterydem anabolicznym w farmakologicznym sensie i nie wiąże się z receptorem androgenowym.
Problem polega na tym, że za tymi zapewnieniami stoi bardzo niewiele badań. Większość danych na temat brassinosteroidów pochodzi z eksperymentów na komórkach i zwierzętach, a bezpośrednich badań klinicznych laksogeniny u ludzi praktycznie brak. Twierdzenia o jej skuteczności opierają się więc na ekstrapolacji, a nie na dowodach.
Warto też pamiętać, że nazwa „laksogenina” na etykiecie nie zawsze oznacza tę samą substancję. Na rynku występują różne pochodne, np. estry acetylowe, o nieustalonych właściwościach i jeszcze skromniejszej dokumentacji.
Mięśnie i hormony po 40. roku życia
Z wiekiem stopniowo spada masa i siła mięśni, a proces ten przyspiesza po 50.–60. roku życia. Europejska grupa robocza ds. sarkopenii (Cruz-Jentoft i wsp., 2019) definiuje sarkopenię przede wszystkim przez obniżoną siłę mięśni, uznając ją za istotny czynnik ryzyka upadków, niesprawności i gorszego zdrowia.
U mężczyzn stężenie testosteronu spada przeciętnie o niewielki procent rocznie od około 40. roku życia, choć tempo zależy w dużej mierze od masy ciała, snu, chorób przewlekłych i stylu życia. Otyłość i brak ruchu mogą obniżać testosteron bardziej niż sam wiek. Ponadto mięśnie starszych osób słabiej reagują na pojedynczą porcję białka, co określa się mianem oporności anabolicznej.
Właśnie ta grupa – mężczyźni i kobiety po czterdziestce, którzy zaczynają odczuwać spadek formy – jest głównym celem reklam „naturalnych anabolików”. Obietnica szybkiej poprawy bez ryzyka hormonalnego jest kusząca, ale wymaga krytycznego spojrzenia.
Objawy takie jak zmęczenie, spadek libido czy trudności z utrzymaniem mięśni mogą mieć wiele przyczyn: od niedoborów witaminy D i żelaza, przez zaburzenia tarczycy, po niedobór testosteronu. Zamiast zgadywać, warto wykonać badania i porozmawiać z lekarzem.
Co mówią badania
Najczęściej cytowanym argumentem na rzecz laksogeniny jest badanie Esposito i współpracowników z 2011 roku, w którym homobrassinolid, inny brassinosteroid, zwiększał masę mięśniową i siłę u szczurów oraz syntezę białek w komórkach mięśniowych. To ciekawy wynik, ale dotyczy innego związku i innego gatunku.
Często przywoływany jest też ekdysteron, kolejny steroid roślinny. W badaniu Isenmanna i wsp. (2019) u młodych mężczyzn trenujących siłowo suplementacja ekdysteronem wiązała się z większym przyrostem masy mięśniowej niż placebo. Wynik ten wzbudził zainteresowanie WADA, która umieściła ekdysteron w programie monitorowania. Nie można go jednak przenosić na laksogeninę – to różne cząsteczki.
| Substancja | Rodzaj dowodów | Badania kliniczne u ludzi |
|---|---|---|
| Laksogenina | Ekstrapolacja z badań nad brassinosteroidami | Brak opublikowanych, wiarygodnych badań |
| Homobrassinolid | Badania na zwierzętach i komórkach | Brak |
| Ekdysteron | Badania na zwierzętach i nieliczne u ludzi | Pojedyncze, wymagają potwierdzenia |
| Kreatyna (dla porównania) | Setki badań, także u osób starszych | Liczne, spójne wyniki |
U osób po 40. roku życia nie ma żadnych badań oceniających laksogeninę. Nie wiadomo więc, czy działa, w jakiej ilości, jak długo można ją przyjmować i czy wchodzi w interakcje z lekami powszechnymi w tej grupie wiekowej, np. na nadciśnienie, cukrzycę czy hipercholesterolemię.
Ilości podawane na etykietach różnych produktów znacznie się od siebie różnią i nie są oparte na badaniach klinicznych. Redakcja nie może więc wskazać „sprawdzonej” dawki, bo takiej po prostu nie ma.
Bezpieczeństwo, jakość i status prawny
Brak badań oznacza również brak danych o bezpieczeństwie. Producenci deklarują, że laksogenina nie hamuje własnej produkcji testosteronu i nie obciąża wątroby, ale twierdzenia te nie zostały zweryfikowane w kontrolowanych badaniach na ludziach.
Poważniejszym problemem jest jakość produktów. Rynek tzw. „naturalnych anabolików” od lat słynie z zanieczyszczeń i fałszowania. Analizy suplementów sportowych w różnych krajach wykrywały w nich niezadeklarowane sterydy anaboliczne, prohormony czy SARM-y. Dla osoby po czterdziestce, z możliwymi chorobami serca czy prostaty, takie ukryte składniki mogą być groźne.
- Brak badań klinicznych – nieznana skuteczność i bezpieczeństwo.
- Ryzyko zanieczyszczenia substancjami hormonalnymi.
- Niepewność co do formy chemicznej i rzeczywistej zawartości.
- Możliwe interakcje z lekami, szczególnie istotne u starszych osób.
- Ryzyko pozytywnego wyniku kontroli antydopingowej przy zanieczyszczonym produkcie.
W Unii Europejskiej status prawny laksogeniny jest niejasny. Substancje, które nie były w istotnym stopniu spożywane przed 1997 rokiem, mogą wymagać zezwolenia jako nowa żywność (novel food), a laksogenina w formie półsyntetycznej nie ma takiego zezwolenia. W Polsce suplementy zgłasza się do Głównego Inspektoratu Sanitarnego, ale zgłoszenie nie oznacza weryfikacji skuteczności ani bezpieczeństwa. Wiele takich produktów trafia do kraju przez sklepy internetowe spoza UE.
Co naprawdę działa po czterdziestce
Najsilniejszym bodźcem do utrzymania i budowy mięśni w każdym wieku jest trening oporowy. Metaanaliza Petersona i współpracowników (2010) potwierdziła, że osoby starsze uzyskują wyraźne przyrosty siły dzięki regularnemu treningowi, a efekt zależy od intensywności i objętości ćwiczeń.
Drugim filarem jest białko. Wiele towarzystw naukowych sugeruje, że osoby starsze aktywne fizycznie mogą potrzebować więcej białka niż młodsze, z porcjami bogatymi w leucynę rozłożonymi na kilka posiłków. Pomaga to przezwyciężyć oporność anaboliczną mięśni.
Spośród suplementów najlepiej przebadana jest kreatyna, która u osób starszych w połączeniu z treningiem zwiększa siłę i masę mięśniową. Warto także zadbać o witaminę D, szczególnie w polskich warunkach klimatycznych, gdzie niedobory są powszechne w okresie jesienno-zimowym.
Wreszcie, jeśli podejrzewasz u siebie niedobór testosteronu, właściwą drogą jest diagnostyka u endokrynologa lub androloga. Wytyczne Endocrine Society (2018) zalecają rozpoznanie na podstawie objawów i powtarzanych porannych pomiarów, a ewentualne leczenie prowadzi lekarz z regularną kontrolą.
Wnioski redakcji
Laksogenina to substancja o intrygującym pochodzeniu, ale bez wiarygodnych badań klinicznych u ludzi, a tym bardziej u osób po 40. roku życia. Jej działanie anaboliczne pozostaje hipotezą opartą na danych dotyczących innych związków.
Niejasny status prawny w UE, ryzyko zanieczyszczeń i brak danych o interakcjach sprawiają, że redakcja nie rekomenduje jej jako sposobu na walkę z utratą mięśni.
Po czterdziestce najlepsze efekty przynoszą: trening siłowy, odpowiednia podaż białka, kreatyna, sen i regularne badania kontrolne.
Zachęcamy do lektury naszych materiałów o kreatynie dla osób starszych, o diagnostyce niskiego testosteronu oraz o ekdysteronie i turkesteronie w świetle badań.
Bibliografia
- Esposito D, Komarnytsky S, Shapses S, Raskin I. Anabolic effect of plant brassinosteroid. FASEB J. 2011;25(10):3708–3719.
- Isenmann E, Ambrosio G, Joseph JF, et al. Ecdysteroids as non-conventional anabolic agent: performance enhancement by ecdysterone supplementation in humans. Arch Toxicol. 2019;93(7):1807–1816.
- Cruz-Jentoft AJ, Bahat G, Bauer J, et al. Sarcopenia: revised European consensus on definition and diagnosis. Age Ageing. 2019;48(1):16–31.
- Peterson MD, Rhea MR, Sen A, Gordon PM. Resistance exercise for muscular strength in older adults: a meta-analysis. Ageing Res Rev. 2010;9(3):226–237.
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
