Kordyceps: co to jest i jak działa
Kordyceps to grzyb, który z tradycyjnej medycyny chińskiej i tybetańskiej trafił na półki ze suplementami dla sportowców. Reklamowany jest jako środek zwiększający energię, wydolność i odporność. Redakcja wyjaśnia, czym właściwie jest kordyceps, jakie związki aktywne zawiera i co z jego legendarnych właściwości potwierdzają badania naukowe.
Niezwykły grzyb z Himalajów
Kordyceps chiński (Ophiocordyceps sinensis, dawniej Cordyceps sinensis) to grzyb pasożytniczy, który atakuje larwy ciem żyjących w glebie na wysokogórskich łąkach Tybetu, Nepalu i Bhutanu. Grzyb przerasta ciało larwy, a wiosną wypuszcza z jej głowy owocnik wystający ponad ziemię. Stąd jego chińska nazwa, tłumaczona jako „zimą robak, latem trawa”.
W tradycyjnej medycynie chińskiej kordyceps był stosowany jako środek wzmacniający, wspierający płuca i nerki oraz poprawiający witalność. Zbierany ręcznie w trudno dostępnych górach, od wieków należy do najdroższych surowców leczniczych na świecie. Ceny dzikiego kordycepsu potrafią przewyższać cenę złota w przeliczeniu na gram.
Światową sławę kordyceps zyskał w 1993 roku, gdy chińskie biegaczki pobiły kilka rekordów świata na średnich i długich dystansach, a ich trener przypisywał sukcesy m.in. preparatom z tego grzyba. Późniejsze wydarzenia w chińskiej lekkoatletyce, w tym afery dopingowe, kazały jednak spojrzeć na te deklaracje z dużym sceptycyzmem.
Dziki kordyceps jest dziś zasobem zagrożonym przez nadmierną eksploatację i zmiany klimatyczne. W praktyce niemal wszystkie suplementy dostępne w Europie zawierają kordyceps hodowlany, a nie zbierany w Himalajach.
Gatunki i formy w suplementach
Na rynku spotyka się przede wszystkim dwa rodzaje surowca. Pierwszy to grzybnia szczepu Cs-4, wyizolowanego z dzikiego kordycepsu chińskiego i hodowanego w fermentacji płynnej. To właśnie produkt CordyMax Cs-4 był przedmiotem wielu wczesnych badań.
Drugim jest Cordyceps militaris, pokrewny gatunek, który można stosunkowo łatwo hodować na podłożach zbożowych, uzyskując owocniki. C. militaris zawiera znacznie więcej kordycepiny niż kordyceps chiński, dlatego coraz częściej zastępuje go w suplementach.
| Surowiec | Pochodzenie | Charakterystyka |
|---|---|---|
| Dziki O. sinensis | Zbierany w Himalajach | Bardzo drogi, rzadko w suplementach, ryzyko fałszerstw |
| Grzybnia Cs-4 | Fermentacja płynna | Najwięcej wczesnych badań, standaryzowana |
| C. militaris – owocniki | Hodowla na podłożu zbożowym | Wysoka zawartość kordycepiny |
| Grzybnia na ziarnie | Hodowla na zbożu | Często duży udział podłoża, mało związków aktywnych |
Ważna jest też forma produktu. Ekstrakty (najczęściej wodne lub wodno-alkoholowe) są zwykle standaryzowane na zawartość polisacharydów, beta-glukanów lub kordycepiny. Sproszkowana grzybnia hodowana na ziarnie może natomiast zawierać głównie skrobię z podłoża, a niewiele związków grzybowych.
Przy wyborze warto sprawdzić, czy producent podaje gatunek, część grzyba (owocnik czy grzybnia), rodzaj ekstraktu oraz standaryzację. Brak tych informacji utrudnia ocenę jakości.
Związki aktywne i proponowane mechanizmy
Najbardziej charakterystycznym związkiem kordycepsu jest kordycepina (3'-deoksyadenozyna), analog adenozyny. Ze względu na podobieństwo strukturalne może wpływać na procesy związane z metabolizmem energetycznym i sygnalizacją komórkową. Przegląd Tuli i współpracowników (2014) opisuje szerokie spektrum jej aktywności w badaniach laboratoryjnych.
Kordyceps zawiera też polisacharydy, w tym beta-glukany, które mogą modulować pracę układu odpornościowego, a także adenozynę, mannitol (kwas kordycepinowy), sterole i peptydy. Skład zależy od gatunku, sposobu hodowli i metody ekstrakcji.
- Metabolizm energetyczny: hipotetyczny wpływ na produkcję ATP i wykorzystanie tlenu.
- Układ oddechowy i krążenia: postulowane rozszerzanie naczyń i oskrzeli w badaniach zwierzęcych.
- Odporność: wpływ polisacharydów na aktywność komórek odpornościowych.
- Działanie antyoksydacyjne: obserwowane głównie w badaniach in vitro.
Holliday i Cleaver w przeglądzie z 2008 roku zebrali wyniki badań nad grzybami z rodzaju Cordyceps i zwrócili uwagę, że wiele obiecujących wyników pochodzi z badań na zwierzętach lub z mało rygorystycznych prób klinicznych prowadzonych w Chinach. Mechanizmy brzmią przekonująco, ale ich znaczenie dla człowieka trenującego pozostaje niepewne.
Kordyceps a wydolność: przegląd badań
Badania nad kordycepsem u sportowców dają niejednoznaczne wyniki. W kontrolowanym badaniu Parcella i współpracowników (2004) suplementacja Cs-4 przez pięć tygodni nie poprawiła wydolności tlenowej ani wyników w jeździe na czas u wytrenowanych kolarzy.
Inaczej wypadło badanie Chena i wsp. (2010) przeprowadzone na zdrowych osobach starszych, w którym po 12 tygodniach przyjmowania Cs-4 odnotowano niewielką poprawę progu metabolicznego i wentylacyjnego. Może to sugerować, że osoby o niższej wyjściowej wydolności reagują lepiej niż wyczynowcy.
Czytelnicy często pytają nas o steroidi hr.
Badanie Hirsch i współpracowników (2017) z udziałem mieszanki grzybów z Cordyceps militaris wykazało poprawę tolerancji wysiłku o wysokiej intensywności, szczególnie po trzech tygodniach suplementacji. Próba była jednak niewielka, a produkt zawierał także inne grzyby, co utrudnia przypisanie efektu samemu kordycepsowi.
Podsumowując: obecne dane nie pozwalają uznać kordycepsu za suplement o udowodnionym działaniu ergogenicznym. Stanowisko konsensusu MKOl z 2018 roku dotyczące suplementów dla sportowców wyczynowych nie wymienia go wśród środków o dobrze potwierdzonej skuteczności.
Bezpieczeństwo, jakość i stosowanie
W badaniach klinicznych kordyceps był zwykle dobrze tolerowany. Opisywane działania niepożądane to łagodne dolegliwości żołądkowe, suchość w ustach i nudności. Ze względu na możliwy wpływ na krzepliwość krwi i stężenie glukozy ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe i przeciwcukrzycowe.
Teoretycznie kordyceps może stymulować układ odpornościowy, dlatego osoby z chorobami autoimmunologicznymi lub przyjmujące leki immunosupresyjne, np. po przeszczepach, powinny skonsultować się z lekarzem przed suplementacją. Brakuje też danych o bezpieczeństwie w ciąży i podczas karmienia piersią.
Problemem jakościowym rynku kordycepsu są fałszerstwa i zanieczyszczenia. W przypadku dzikiego surowca zgłaszano obecność ołowiu, a tanie produkty bywają sproszkowanym podłożem zbożowym z minimalną ilością grzyba. Warto wybierać preparaty z certyfikatem analizy i jasną informacją o surowcu.
W badaniach stosowano najczęściej od 1 do 3 g ekstraktu dziennie, przez kilka tygodni. Jako suplement diety, przy braku przeciwwskazań, kordyceps można przyjmować w ilościach zalecanych przez producenta, najlepiej z posiłkiem. Kordyceps nie jest substancją zabronioną przez WADA, ale sportowcy objęci kontrolą powinni wybierać produkty z certyfikatem badań na obecność substancji dopingujących.
Wnioski redakcji
Kordyceps to fascynujący grzyb o bogatej historii i interesującym składzie chemicznym. W suplementach stosuje się głównie hodowaną grzybnię Cs-4 oraz Cordyceps militaris.
Badania nad jego wpływem na wydolność są nieliczne i dają mieszane wyniki: brak efektu u wytrenowanych sportowców, niewielkie korzyści u osób starszych i pojedyncze sygnały poprawy tolerancji intensywnego wysiłku.
Jeśli chcesz spróbować kordycepsu, wybieraj standaryzowane ekstrakty od producentów podających gatunek i część grzyba, i nie oczekuj spektakularnych rezultatów.
Zachęcamy do lektury naszych materiałów o adaptogenach w sporcie, o ashwagandzie oraz o grzybach funkcjonalnych, takich jak soplówka jeżowata i reishi.
Bibliografia
- Parcell AC, Smith JM, Schulthies SS, Myrer JW, Fellingham G. Cordyceps sinensis (CordyMax Cs-4) supplementation does not improve endurance exercise performance. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2004;14(2):236–242.
- Chen S, Li Z, Krochmal R, et al. Effect of Cs-4 (Cordyceps sinensis) on exercise performance in healthy older subjects: a double-blind, placebo-controlled trial. J Altern Complement Med. 2010;16(5):585–590.
- Hirsch KR, Smith-Ryan AE, Roelofs EJ, Trexler ET, Mock MG. Cordyceps militaris improves tolerance to high-intensity exercise after acute and chronic supplementation. J Diet Suppl. 2017;14(1):42–53.
- Tuli HS, Sandhu SS, Sharma AK. Pharmacological and therapeutic potential of Cordyceps with special reference to Cordycepin. 3 Biotech. 2014;4(1):1–12.
- Holliday J, Cleaver M. Medicinal value of the caterpillar fungi species of the genus Cordyceps (Fr.) Link (Ascomycetes). A review. Int J Med Mushrooms. 2008;10(3):219–234.
- Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.
